İlyada Destanı: Homeros’un Ölümsüz Troya Hikâyesi

Batı edebiyatının en eski ve en etkileyici eserlerinden biri olan İlyada, yaklaşık 2.700 yıldır savaşın, kahramanlığın, öfkenin ve ölüm karşısındaki insanın hikâyesini anlatıyor.

Destanın merkezinde Troya Savaşı vardır. Ancak Homeros bize savaşın tamamını anlatmaz. 

İlyada, savaşın onuncu yılında yaşanan yaklaşık birkaç haftalık bir döneme ve özellikle büyük Akha savaşçısı Akhilleus’un öfkesine odaklanır.

Tanrılar insanların kaderine müdahale eder, krallar iktidar uğruna çatışır, kahramanlar ölümsüz bir şöhret için hayatlarını ortaya koyar.

Ve bütün bunların merkezinde Anadolu'nun kuzeybatısındaki Troya vardır.

Homeros Kimdi?

İlyada'nın geleneksel yazarı Homeros olarak kabul edilir.

Homeros'un MÖ 8. yüzyıl civarında yaşadığı düşünülse de hayatı hakkında kesin bilgilerimiz oldukça sınırlıdır. 

Hatta tarihçiler arasında Homeros'un tek bir tarihsel kişi olup olmadığı konusunda dahi uzun süredir tartışmalar vardır.

İlyada, yazıya geçirilmeden önce kuşaklar boyunca sözlü olarak aktarılmış destansı şiir geleneğinin ürünüdür.

Eser yaklaşık 15.700 dizeden ve 24 bölümden oluşur.

Fakat Homeros'un anlattığı dünyanın kökenleri çok daha eskidir.

Troya Savaşı'nın arkasında tarihsel bir olay bulunuyorsa bunun, geleneksel kronolojide MÖ 12. veya 13. yüzyıl civarında, Tunç Çağı'nın son dönemlerinde gerçekleşmiş olabileceği düşünülmektedir.

Her Şey Paris ve Helena ile mi Başladı?

Mitolojiye göre büyük savaşın başlangıcında bir aşk ve bir güzellik yarışması vardır.

Tanrıçalar Hera, Athena ve Aphrodite, hangisinin en güzel olduğuna karar vermesi için Troya prensi Paris'e başvurur.

Her tanrıça Paris'e farklı bir ödül vaat eder.

Hera güç ve krallık…

Athena bilgelik ve savaşta başarı…

Aphrodite ise dünyanın en güzel kadınının aşkını…

Paris, Aphrodite'yi seçer.

Fakat dünyanın en güzel kadını olarak gösterilen Helena, Sparta Kralı Menelaos'un eşidir.

Paris'in Helena'yı Troya'ya götürmesi üzerine Menelaos ve kardeşi Agamemnon, Yunan dünyasının savaşçılarını bir araya getirir.

Büyük bir filo Anadolu kıyılarına doğru hareket eder.

Böylece efsaneye göre Troya Savaşı başlar.

Fakat İlyada'nın Asıl Konusu Troya Savaşı Değildir

İlyada'nın en önemli özelliği burada ortaya çıkar.

Destan Troya'nın kaçırılmasıyla başlamaz.

Troya Atı'nı da anlatmaz.

İlyada başladığında savaş yaklaşık on yıldır devam etmektedir.

Eserin ilk kelimesi bize destanın gerçek konusunu verir:

Öfke.

Bu, Akhilleus'un öfkesidir.

Akha ordusunun lideri Agamemnon ile en büyük savaşçısı Akhilleus arasında büyük bir anlaşmazlık çıkar.

Agamemnon, Akhilleus'un savaş ganimeti olarak gördüğü Briseis'i elinden alır.

Akhilleus bunu yalnızca bir kayıp olarak değil, onuruna yapılmış büyük bir hakaret olarak görür.

Savaşmayı bırakır.

Ve Akhaların kaderi değişmeye başlar.

Akhilleus: Ölümsüzlüğü Şöhrette Arayan Savaşçı

Akhilleus sıradan bir kahraman değildir.

Mitolojik anlatılarda annesi deniz tanrıçası Thetis, babası ise ölümlü Peleus'tur.

İlyada'da Akhilleus'un önünde korkunç bir seçim vardır:

Savaştan uzaklaşıp evine dönerse uzun bir hayat yaşayacaktır.

Troya'da kalırsa genç yaşta ölecek fakat adı sonsuza kadar yaşayacaktır.

Akhilleus ikinci yolu seçer.

İlyada'nın en güçlü düşüncelerinden biri burada ortaya çıkar:

İnsan ölümlüdür, fakat kazandığı ün ve bıraktığı isim kendisinden daha uzun yaşayabilir.

Nitekim yaklaşık üç bin yıl sonra bile Akhilleus'un adını biliyoruz.

Hektor: Troya'nın Son Büyük Savunucusu

Destanın belki de en insani karakteri ise Troya prensi Hektor'dur.

Akhilleus büyük ölçüde bireysel şöhret ve onur dünyasının kahramanıyken Hektor farklı bir sorumluluk taşır.

O bir oğuldur.

Bir kocadır.

Bir babadır.

Ve şehrini savunan bir komutandır.

Karısı Andromakhe, Hektor'un savaşa gitmesini istemez.

Çünkü onun ölmesi hâlinde yalnızca kocasını değil, Troya'nın geleceğini de kaybedeceğini bilir.

Hektor ise kaderinden kaçamayacağını düşünür.

Savaşa geri döner.

Bu nedenle İlyada'daki savaş yalnızca kahramanların birbirleriyle mücadelesi değildir.

Savaşın geride bıraktığı insanların trajedisidir.

Patroklos'un Ölümü Her Şeyi Değiştirir

Akhilleus savaşmayı reddederken Akhalar giderek zor durumda kalır.

En yakın dostu Patroklos, Akhilleus'un zırhını giyerek savaşa katılır.

Amaç, Troyalıların Akhilleus'un geri döndüğünü düşünmesini sağlamaktır.

Plan başlangıçta işe yarar.

Fakat Patroklos savaş sırasında Hektor tarafından öldürülür.

Bu haber Akhilleus'u tamamen değiştirir.

Agamemnon'a duyduğu öfkenin yerini artık Hektor'a karşı duyduğu intikam alır.

Akhilleus savaşa geri döner.

Artık tek amacı vardır:

Hektor'u öldürmek.

Akhilleus ile Hektor'un Düellosu

İlyada'nın doruk noktası Troya surlarının önünde gerçekleşir.

Hektor sonunda Akhilleus ile karşı karşıya kalır.

İki büyük savaşçı mücadele eder.

Ancak Akhilleus üstün gelir ve Hektor'u öldürür.

Öfkesi bununla da bitmez.

Hektor'un bedenini savaş arabasının arkasına bağlayarak sürükler.

Antik dünyanın savaşçı onur anlayışı içerisinde bile bu son derece ağır bir aşağılamadır.

Akhilleus intikamını almıştır.

Fakat Homeros hikâyeyi burada bitirmez.

Çünkü destanın belki de en güçlü sahnesi henüz yaşanmamıştır.

Bir Babanın Düşmanının Önünde Diz Çöküşü

Hektor'un yaşlı babası Troya Kralı Priamos, oğlunun bedenini geri almak için gece gizlice Akhilleus'un çadırına gider.

Karşısında oğlunu öldüren adam vardır.

Priamos diz çöker ve Akhilleus'a kendi babasını hatırlatır.

Bir tarafta oğlunu kaybetmiş yaşlı bir baba…

Diğer tarafta en yakın arkadaşını kaybetmiş ve kendisinin de yakında öleceğini bilen genç bir savaşçı…

Bir süreliğine savaş, krallık ve düşmanlık anlamını kaybeder.

İki insan aynı acının içinde buluşur.

Akhilleus sonunda Hektor'un bedenini babasına teslim eder.

İlyada, Hektor'un cenazesiyle sona erer.

Peki Troya Atı Nerede?

İlyada hakkında en yaygın yanlış bilgilerden biri Troya Atı'nın İlyada'da anlatıldığıdır.

Aslında Homeros'un İlyada'sı Troya'nın düşüşünden önce sona erer.

Troya Atı ve şehrin ele geçirilmesi daha sonraki antik anlatı geleneğinde karşımıza çıkar. Homeros'a atfedilen Odysseia'da olaya kısa göndermeler bulunurken, bugün bildiğimiz ayrıntılı anlatının önemli bölümleri başka antik eserlerden gelir.

Dolayısıyla:

İlyada = Troya Atı hikâyesi değildir.

İlyada esas olarak Akhilleus'un öfkesi ve bunun sonuçlarıdır.

Troya Gerçekten Var mıydı?

İşte destanın en heyecan verici taraflarından biri burada başlıyor.

Homeros'un Troya'sı yalnızca hayalî bir şehir değildir.

Bugünkü Çanakkale sınırları içerisinde, Hisarlık'ta yapılan arkeolojik kazılar burada binlerce yıl boyunca üst üste kurulmuş yerleşimlerin bulunduğunu ortaya çıkardı.

19.yüzyılda Heinrich Schliemann'ın yaptığı kazılar Troya'yı dünya çapında ünlü hâle getirdi. Daha sonraki bilimsel kazılar bölgenin çok daha karmaşık tarihini ortaya koydu.

Arkeologlar burada tek bir Troya değil, farklı dönemlere ait çok sayıda yerleşim katmanı belirledi.

Özellikle Geç Tunç Çağı'na ait Troya VI ve Troya VII tabakaları, Homeros geleneğinin tarihsel arka planıyla ilişkilendirilen dönemler arasında yer almaktadır.

Fakat önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Arkeoloji Troya'nın gerçek bir yer olduğunu göstermektedir; ancak Akhilleus, Hektor, Paris ve Helena'nın Homeros'un anlattığı biçimde gerçekten yaşadığını kanıtlamaz.

Tarih ile efsane burada birbirine karışır.

İlyada Neden 2.700 Yıldır Okunuyor?

Çünkü Homeros aslında yalnızca eski bir savaşı anlatmaz.

İnsan doğasını anlatır.

Akhilleus'un öfkesi…

Agamemnon'un gururu…

Hektor'un sorumluluğu…

Priamos'un evlat acısı…

Andromakhe'nin korkusu…

Patroklos'un dostluğu…

Bunların hiçbiri yalnızca antik dünyaya ait değildir.

İlyada'daki kahramanlar olağanüstü güçlere sahip olabilir, tanrılar savaş meydanına müdahale edebilir ve ordular bronz silahlarla savaşabilir.

Ama karakterleri harekete geçiren duygular bugün de aynıdır.

Gurur, aşk, kıskançlık, öfke, dostluk, korku ve ölüm.

Belki de İlyada'nın ölümsüzlüğü tam olarak buradan gelir.

Troya'nın surları binlerce yıl önce yıkılmış olabilir.

Ama Homeros'un anlattığı insanların duyguları hâlâ bizimle.

İlyada'nın gerçek kahramanı savaş değildir; ölümün kaçınılmaz olduğunu bilen insanın, geride nasıl bir isim bırakacağına karar vermesidir.

Özellik	İlyada	Odysseia
Atfedilen yazar	Homeros	Homeros
Tür	Epik destan	Epik destan
Temel olay	Troya Savaşı'nın son döneminden bir kesit	Troya Savaşı sonrası Odysseus'un eve dönüşü
Ana kahraman	Akhilleus	Odysseus
Odysseus var mı?	Evet, önemli bir Akha komutanıdır	Evet, destanın ana karakteridir
Coğrafya	Büyük ölçüde Troya ve çevresi	Akdeniz/Ege'deki yolculuklar ve İthaka
Zaman ilişkisi	Önce	İlyada'daki olaylardan sonra
Ana tema	Öfke, savaş, onur, kahramanlık, ölüm	Yolculuk, zekâ, sadakat, sabır, eve dönüş
Kahramanlık anlayışı	Fiziksel güç ve savaşçı şöhreti ön planda	Zekâ, kurnazlık ve dayanıklılık ön planda
Tanrıların rolü	Çok güçlü; savaşın gidişatına müdahale ederler	Çok güçlü; Odysseus'un yolculuğunu etkilerler
Athena	Akhaları ve bazı kahramanları destekler	Odysseus'un en önemli ilahi destekçisidir
Poseidon	Daha sınırlı rol	Odysseus'un başlıca ilahi düşmanıdır
Troya Atı	Ana olay olarak anlatılmaz	Troya Atı'na geriye dönük göndermeler vardır
Gerçeküstü unsurlar	Tanrılar ve ilahi müdahaleler	Kiklop, Kirke, Sirenler, Skylla-Kharybdis vb.
Destanın merkezi sorusu	“Bir savaşçının onuru ne kadar değerlidir?”	“İnsan evine dönebilmek için nelere dayanabilir?”
Sonuç	Hektor'un cenazesiyle sona erer	Odysseus'un İthaka'ya dönmesi ve düzenini yeniden kurmasıyla sonuçlanır

İki destan arasındaki en önemli bağ

Aslında İlyada → Troya'daki savaş dünyasını, Odysseia → savaşın ardından eve dönüş dünyasını gösterir.

Akhilleus ile Odysseus da iki farklı kahramanlık modelini temsil eder:

Akhilleus = güç + öfke + şöhret
Odysseus = zekâ + sabır + strateji

Bu nedenle iki eser birlikte okunduğunda Homeros'un kahramanlık anlayışı çok daha iyi görülür: İlyada'da kahraman savaş meydanında kazanır; Odysseia'da ise aklını kullanarak hayatta kalır.