BİLİM, SANAT, TARİH VE TEKNOLOJİ HAKKINDA HER ŞEY

Saatinize baktığınızda zamanın aktığını düşünürsünüz. Bir dakika önce geçmişteydi. Şu an “şimdi”yi yaşıyorsunuz. Bir dakika sonrası ise henüz gerçekleşmemiş gelecektir. Gündelik hayatımızın en temel kabullerinden biri budur: Geçmiş yaşandı → Şimdi yaşanıyor → Gelecek henüz yok Peki ya evren açısından durum böyle değilse? Ya geçmiş ortadan kaybolmadıysa? Ya gelecek henüz yaratılmayı bekleyen boş bir alan değilse? Ya geçmiş, şimdi ve gelecek; devasa bir uzay-zaman yapısının farklı bölgeleri olarak birlikte mevcutsa? İşte Blok Evren (Block Universe) yaklaşımı bizi bu tuhaf düşünceyle karşı karşıya bırakır. Belki de zaman akmıyor. Belki de zamanın içinde hareket ediyormuş gibi hisseden biziz. 🧱 Blok Evren nedir? Blok Evren, zaman felsefesinde çoğunlukla eternalizm adı verilen görüşle ilişkilendirilir. Bu yaklaşıma göre yalnızca şu an mevcut değildir. Geçmiş, şimdi ve gelecek olayların tümü uzay-zamanın parçalarıdır. Evreni dört boyutlu devasa bir yapı olarak düşünebiliriz: 3 uzay boyutu ...

Yiyecek sınırsızdı. Su vardı. Barınak vardı. Yırtıcı yoktu. Hastalık ve dış tehditler büyük ölçüde kontrol altındaydı. İlk bakışta kusursuz bir yaşam alanı gibi görünüyordu. Fakat zamanla bu küçük dünyanın nüfusu artmayı bıraktı. Sosyal düzen bozuldu, üreme düştü ve sonunda kolonide yaşayan farelerin tamamı öldü. Bu deney daha sonra “Universe 25 – Evren 25” adıyla ünlendi. Amerikalı etolog John B. Calhoun tarafından yürütülen çalışma, bugün hâlâ nüfus yoğunluğu, sosyal ilişkiler, izolasyon ve toplumların geleceği hakkında yapılan tartışmalarda karşımıza çıkıyor. Fakat deneyin popüler internette anlatılan versiyonu ile bilimsel olarak söyleyebileceğimiz şey arasında önemli bir fark var. Evren 25 bize doğrudan “insanlığın geleceğini” göstermedi. Ama çok ilginç bir soru bıraktı: Bir canlının bütün fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak, onun sağlıklı bir sosyal yaşam sürdürebilmesi için yeterli midir? 🧪 John B. Calhoun neyi araştırıyordu? John B. Calhoun, özellikle 1950'lerden 1970'...

Herman Melville’in Moby Dick’i yalnızca bir balina avı romanı değildir. Belki de asıl avlanan şey balina değil, insan zihnidir. 1851 yılında yayımlanan Moby Dick , yüzeyde Kaptan Ahab’ın kendisini sakat bırakan dev beyaz balina Moby Dick’ten intikam alma hikâyesidir.  Fakat roman ilerledikçe deniz bir bilinç alanına, balina çözülemeyen gerçekliğe, Ahab ise tek bir düşüncenin esiri olmuş insan zihnine dönüşür.  Bu nedenle Moby Dick ’i yalnızca “insan ve doğa arasındaki mücadele” olarak okumak eksik kalır. Romanın daha derindeki sorusu şudur: İnsan, anlayamadığı bir dünyada yaşamaya mı çalışır; yoksa dünyayı kendi zihnindeki anlama uymaya mı zorlar? 🐋 Moby Dick: Balina mı, insan zihninin yansıması mı? Romanın en güçlü taraflarından biri, Moby Dick’in neyi temsil ettiğini hiçbir zaman kesin biçimde söylememesidir. Balina aynı anda doğa, ölüm, kader, Tanrı, kötülük, bilinmezlik veya yalnızca bir hayvan olarak okunabilir.  Melville’in özellikle “beyazlık” üzerinden kurduğu se...

 

“Ledün” kelimesi Kur’an’daki Kehf 18:65’te geçen “min ledünnâ ilmen” — “katımızdan bir ilim” ifadesiyle ilişkilidir.  Tasavvuf geleneğinde ilm-i ledün , yalnızca kitap okuyarak veya aklî çıkarımla elde edilen bilgiden farklı olarak, Allah’ın kuluna lütfettiği manevî/içsel bilgi ve idrak anlamında kullanılır. En meşhur örnek Hz. Musa ile Hızır kıssasıdır.   Musa’nın ilk bakışta anlamlandıramadığı olayların Hızır tarafından daha sonra açıklanması, görünen sebebin arkasında insanın başlangıçta fark edemediği bir hikmet bulunabileceği fikrini anlatır. Fakat bunu “geleceği bilmek, insanların zihnini okumak, gizli güçlere sahip olmak” şeklinde anlamak doğru olmaz.  Tasavvufî kullanımda daha çok marifet, basiret, hikmet ve kalbe doğan anlayış çerçevesindedir. İmam Gazâlî ve eşkıya hikâyesi Gazâlî’nin hayatıyla ilgili meşhur anlatıya göre gençliğinde ilim tahsili için Cürcan’a gider. Dönüş yolunda kafile eşkıyalar tarafından soyulur. Gazâlî’nin yanında yıllarca tuttuğu ders n...